Lá rau rừng Cù Lao Chàm: ăn gì, uống gì và mua sao cho đúng?

Lá rau rừng Cù Lao Chàm là tập hợp hơn 35 loại lá mọc hoang trên triền núi, khe đá và bờ suối của cụm đảo Cù Lao Chàm (Hội An, Quảng Nam). Người dân hái các loại lá này trộn lẫn thành mớ rau “tập tàng” để luộc chấm mắm, nấu canh cua đá hoặc phơi khô pha nước uống giải nhiệt. Du khách ra đảo thường nghe nhắc đến rau rừng và nước lá lao nhưng ít phân biệt được hai cách dùng khác nhau, dẫn đến mua nhầm hoặc bỏ lỡ món đáng thử nhất.

Mớ lá rau rừng Cù Lao Chàm trộn nhiều loại bày bán trên rổ tre

Rau rừng Cù Lao Chàm gồm những gì và đặc biệt ở điểm nào?

Rau rừng trên đảo không phải một loại cây cố định mà là hỗn hợp từ 10 đến 20 loại lá khác nhau, trộn lẫn thành một mớ gọi chung là rau rừng hoặc rau đảo.

Theo ghi nhận từ trang nghiên cứu Di sản Hội An, Cù Lao Chàm có không dưới 37 loại rau rừng thuộc các nhóm thân thảo, dây leo, cây bụi và cây thân gỗ. Một số loại quen thuộc gồm cỏ bạc đầu, bươm bướm, rau bìm bìm, rau dền cơm, rau má rừng, rau mặt trời, rau mè đất và đậu kim cang. Riêng lá đỏ ngọn, lá sân và sứng là những loại chỉ mọc ở Cù Lao Chàm, hiếm gặp trong đất liền.

Vì sao rau rừng ở đảo khác rau cùng loại trong đất liền?

Rau mọc hoang trên núi đá, không phân bón, không thuốc trừ sâu, chịu gió biển và sương mặn quanh năm nên lá thường nhỏ hơn nhưng thơm đậm hơn. Người dân chỉ hái đọt non và lá non, trộn 10 đến 20 loại trong cùng một mớ, tạo ra hương vị phức hợp mà không loại rau đơn lẻ nào thay thế được. Điều kiện thổ nhưỡng đặc thù của đảo và cách trộn nhiều vị của bà con là hai yếu tố khiến rau rừng Cù Lao Chàm khó tái tạo ở nơi khác.

Rau rừng phân bố chủ yếu ở các rẫy Ông Bàng, rẫy Ông Thơ, tuyến đường đi suối Tình, triền núi Bãi Bấc, Bãi Ông và Bãi Hương. Một số loại hiếm mọc trên vách đá cheo leo hoặc thân cổ thụ, chỉ người quen rừng mới biết đường hái.

>> Đọc thêm: Cua đá Cù Lao Chàm món ăn được du khách yêu thích

Ba món rau rừng nên thử ngay trên đảo

Rau rừng tươi chỉ giữ được hương vị tốt nhất trong khoảng một ngày sau khi hái, nên cách thưởng thức đúng nhất là ăn ngay trên đảo thay vì mang về đất liền rồi mới chế biến.

Rau rừng luộc chấm mắm cái cá cơm

Mớ rau rừng được chần vài phút trong nước sôi rồi vớt ra, chấm cùng mắm cái làm từ cá cơm tươi dầm ớt tỏi. Mỗi loại lá cho vị khác nhau: có lá chua nhẹ, lá đắng thanh, lá dai giòn, lá mềm ngọt. 

Sự kết hợp ngẫu nhiên của hàng chục vị trong một gắp rau là điều khiến món này khó quên. Đây là món phổ biến nhất và hầu như nhà hàng nào trên đảo cũng phục vụ.

Đĩa rau rừng luộc chấm mắm nêm cá cơm trên bàn gỗ ở đảo

Canh rau rừng nấu cua đá

Cua đá là loài cua sống trên núi đá Cù Lao Chàm, thịt chắc và ngọt hơn cua đồng. Khi nấu canh cùng rau rừng, vị thanh mát của rau hòa vào nước cua tạo ra bát canh giải nhiệt rất phù hợp với thời tiết nắng nóng mùa hè. Nếu chỉ ăn trưa một bữa trên đảo, đây là món đặc sản Đà Nẵng mà bạn nên ưu tiên vì khó tìm được ở đất liền.

Rau rừng xào tỏi

Rau chần sơ rồi xào nhanh với tỏi phi thơm và một chút tiêu. Món này đơn giản hơn hai món trên nhưng giữ được mùi thơm tự nhiên của rau rõ nhất, phù hợp với ai lần đầu muốn cảm nhận hương vị gốc của rau rừng.

Nước lá rừng: thức uống bản địa gắn liền Tết Đoan Ngọ

Nước lá rừng (còn gọi là nước lá lao hoặc lá mùng năm) khác hoàn toàn với rau rừng ăn tươi, dù cả hai đều lấy từ cây rừng trên đảo.

Theo kinh nghiệm du lịch Đà Nẵng, từ xa xưa người dân Cù Lao Chàm hái lá rừng về phơi khô, dành nấu nước uống vào dịp Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5 âm lịch, nên lá rừng còn được gọi là “lá mùng năm”. Khi du lịch phát triển, nước lá lao trở thành đặc sản được hái quanh năm và bán cho khách.

Lá lao gồm những gì?

Theo khảo sát của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An (được Báo Văn Hóa trích dẫn), người dân Cù Lao Chàm sử dụng khoảng 80 loại cây lá rừng. Một hỗn hợp nước lá ngon cần tối thiểu 17 loại, nhiều thì 23 đến 25 loại, trong đó có bồ đề núi, quế hương, chè vằng, ngũ da bì, sâm núi, riềng núi, ổi tàu và bời lời. Có loại chỉ lấy lá, có loại lấy cả thân và rễ.

Cách pha và uống

Lá sau khi hái được chặt nhỏ, phơi 3 đến 5 nắng tùy loại. Khi pha, rửa sạch lá khô (không vò nát), thả vào nước đã đun sôi, đun tiếp rồi châm thêm vài gáo nước lạnh, để lửa nhỏ vài phút. Nước có vị chan chát đầu lưỡi nhưng hậu vị ngòn ngọt, đượm nồng.

Người dân truyền rằng lá phải nấu bằng nước giếng Chăm cổ ở xóm Cấm thì mới đúng vị và giữ được hương đặc trưng. Tất nhiên, khách mua lá khô mang về đất liền pha bằng nước thường vẫn uống được, chỉ là vị sẽ khác so với uống tại đảo.

Gói lá rừng khô đóng túi bán tại chợ Tân Hiệp Cù Lao Chàm

Theo kinh nghiệm dân gian của bà con trên đảo, nước lá rừng có tính mát, hỗ trợ giải nhiệt và tiêu hóa. Tuy nhiên, đây là kiến thức truyền miệng chứ chưa có nghiên cứu y khoa chính thức xác nhận công dụng cụ thể.

>> Xem thêm: Yến sào Cù Lao Chàm: cách phân biệt, chọn loại phù hợp và mua ở đâu uy tín

Mua rau rừng và lá khô ở đâu, chọn thế nào cho đúng?

Chợ Tân Hiệp ở khu Bãi Làng, ngay gần cầu cảng cũ Cù Lao Chàm, là nơi tập trung nhiều sạp bán rau rừng tươi và lá khô nhất trên đảo.

Nếu muốn mua rau rừng tươi để ăn trong ngày, nên ra chợ sớm (trước 9 giờ sáng) vì bà con hái từ rạng sáng và số lượng có hạn, thường hết trước trưa. Rau tươi ngon nhất vào mùa xuân và đầu mùa hè (khoảng tháng 3 đến tháng 6). Ngoài mùa này, rau vẫn có nhưng ít loại hơn và lá không non bằng.

Nếu muốn mua về làm quà, chọn lá khô đóng gói thay vì rau tươi. Lá khô giữ được lâu, nhẹ, dễ mang theo và dùng để nấu nước uống. Những gói lá khô tại chợ thường ghi rõ tên các loại lá bên trong để khách dễ nhận biết. Ngoài chợ Tân Hiệp, các sạp hàng dọc đường ở Bãi Làng và Bãi Hương cũng bán, nhưng giá có thể cao hơn chợ một chút.

Du khách đi tour Cù Lao Chàm từ Đà Nẵng hoặc Hội An thường được phục vụ rau rừng trong bữa trưa tại nhà hàng trên đảo (các bãi Ông, Bãi Hương, Bãi Chồng, Bãi Xếp), nên không nhất thiết phải mua riêng nếu chỉ muốn thử.

Lưu ý khi dùng lá rau rừng Cù Lao Chàm

Rau rừng mọc hoang và có nhiều loại lá trông gần giống nhau, không phải loại nào cũng ăn được. Một vài điều bạn cần nhớ:

• Không tự ý hái rau rừng nếu không đi cùng người địa phương có kinh nghiệm. Cù Lao Chàm nằm trong Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới UNESCO, việc hái lá cũng cần tuân thủ quy định bảo tồn.
• Rau tươi nên chế biến trong ngày mua. Bảo quản ngăn mát tủ lạnh tối đa 3 ngày nhưng hương vị sẽ giảm rõ rệt so với ăn ngay.
• Rửa kỹ rau bằng nước sạch hoặc ngâm nước muối loãng trước khi chế biến để loại bỏ bụi đất và côn trùng nhỏ.
• Với lá khô mua về nấu nước, không nên vò nát lá trước khi pha vì sẽ làm nước bị đục và mất mùi thơm đặc trưng.
• Phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi uống nước lá rừng thường xuyên, vì thành phần thảo dược chưa được kiểm định đầy đủ.

Người dân Cù Lao Chàm ngồi phân loại rau rừng tươi tại bãi biển

Với du khách đi tour Cù Lao Chàm trong ngày từ Đà Nẵng hoặc Hội An, cách đơn giản nhất là thử rau rừng luộc chấm mắm và uống nước lá lao ngay tại nhà hàng trên đảo, rồi mua vài gói lá khô về làm quà. Nếu muốn ăn rau tươi đúng mùa ngon nhất, nên chọn đi từ tháng 3 đến tháng 6 và ra chợ Tân Hiệp trước 9 giờ sáng.

Hằng Min – daivietourist.vn