Nước mắm Phú Quốc: từ nhà thùng trăm năm đến món quà không thể thiếu

Nước mắm Phú Quốc là loại nước mắm truyền thống được ủ từ cá cơm tươi trong thùng gỗ bời lời, trải qua 12 đến 15 tháng lên men tự nhiên tại đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang. Đây là sản phẩm đầu tiên của Việt Nam được đăng bạ chỉ dẫn địa lý và cũng là đặc sản đầu tiên của ASEAN được Liên minh châu Âu bảo hộ tên gọi xuất xứ. Với du khách đến Phú Quốc, ghé nhà thùng nước mắm vừa là trải nghiệm văn hóa, vừa là dịp chọn mua món quà đậm vị biển đảo mang về cho người thân.

Hàng thùng gỗ ủ nước mắm Phú Quốc xếp thẳng hàng trong nhà thùng truyền thống

Vì sao nước mắm Phú Quốc khác biệt so với nước mắm vùng khác

Ba yếu tố tạo nên hương vị riêng mà không vùng nào tái tạo được: nguồn cá, cách ướp và vật liệu ủ. Cá cơm dùng làm nước mắm Phú Quốc chủ yếu gồm ba giống cơm sọc tiêu, cơm than và cơm đỏ, được đánh bắt ở vùng biển quanh đảo. Ngay khi vớt lên khỏi lưới, cá được trộn muối tươi trên tàu để giữ nguyên thịt cá và lượng đạm cao nhất, tránh phân hủy làm hôi thành phẩm.

Muối dùng ướp cá thường là muối Bà Rịa có tạp chất thấp, giúp nước mắm trong hơn. Hỗn hợp cá muối (gọi là chượp) được đổ vào thùng gỗ bời lời hoặc gỗ vên vên, loại gỗ đặc trưng từ rừng Phú Quốc, rồi gài nén và ủ tối thiểu 12 tháng. Chính máu cá cùng thời gian lên men trong thùng gỗ tạo ra màu cánh gián tự nhiên mà nước mắm công nghiệp phải dùng phẩm màu mới bắt chước được.

Về hương vị, nước mắm Phú Quốc có mùi thơm dịu của cá cơm, vị mặn vừa xen lẫn ngọt thanh và hậu béo đặc trưng của đạm. Màu cánh gián trong suốt là dấu hiệu dễ nhận nhất khi so với màu vàng rơm của nước mắm Nha Trang hay nâu sẫm của Phan Thiết. Độ đạm tự nhiên thường từ 30 đến 45 độ đạm, cao hơn hẳn nước mắm pha chế phổ thông.

>> Đọc thêm: Rượu Sim Phú Quốc đặc sản khiến du khách “say” từ ngụm đầu tiên

Hơn 200 năm nghề mắm và con đường trở thành di sản

Nghề làm nước mắm đã gắn với đời sống Phú Quốc từ cuối thế kỷ XIX, khi ngư dân tìm cách bảo quản lượng cá cơm đánh bắt dư thừa bằng muối rồi dần phát triển thành phương pháp ủ lấy nước mắm. Theo Hội Sản xuất nước mắm Phú Quốc, từ năm 1939 nghề này đã được tổ chức thành nghiệp đoàn chính thức.

Năm 2001, nước mắm Phú Quốc trở thành sản phẩm đầu tiên của Việt Nam được Cục Sở hữu trí tuệ cấp đăng bạ chỉ dẫn địa lý. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, ngày 27/5/2021, nghề làm nước mắm tại Phú Quốc chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1730. Trước đó vào năm 2013, sản phẩm này cũng là đặc sản đầu tiên của khối ASEAN được Liên minh châu Âu bảo hộ tên gọi xuất xứ.

Du khách tham quan khu vực ủ chượp cá cơm tại nhà thùng nước mắm ở Phú Quốc

Ghé thăm nhà thùng nào khi đến Phú Quốc

Phần lớn nhà thùng nước mắm tập trung tại phường Dương Đông và phường An Thới, cách sân bay Phú Quốc khoảng 10 đến 15 km. Hiện trên đảo có 54 nhà thùng là hội viên Hội nước mắm Phú Quốc, nhưng không phải cơ sở nào cũng mở cửa đón khách tham quan. Ba nhà thùng sau đây vừa có quy mô lớn, vừa sẵn sàng tiếp du khách và thường miễn phí tham quan hoàn toàn.

Nhà thùng Khải Hoàn

Đây là nhà thùng lâu đời nhất Phú Quốc với hơn 200 năm hoạt động liên tục, nằm trên đường Trần Phú, gần chợ Dương Đông. Du khách được xem hàng chục thùng gỗ lớn xếp thẳng hàng chứa hàng chục tấn cá cơm đang ủ, đồng thời mua nước mắm đóng chai trực tiếp tại xưởng.

Nhà thùng Phụng Hưng

Hoạt động từ cuối những năm 90, Phụng Hưng nổi tiếng với dây chuyền sản xuất gia truyền kết hợp kỹ thuật khép kín. Cơ sở có đội tàu đánh bắt riêng, nên toàn bộ cá cơm được kiểm soát chất lượng từ biển đến thùng ủ. Sản phẩm Phụng Hưng đã có mặt tại nhiều siêu thị trong nước.

Nhà thùng Thịnh Phát

Sản lượng hằng năm khoảng một triệu lít, Thịnh Phát là một trong những cơ sở lớn nhất trên đảo. Ngoài tham quan khu ủ chượp, du khách còn được xem khu đóng chai và chọn mua sản phẩm theo từng mức độ đạm từ 35 đến 45 độ.

Cách nhận biết nước mắm truyền thống và tránh mua phải hàng giả

Hàng giả nước mắm Phú Quốc đã xuất hiện nhiều năm tại các tỉnh miền Tây, TP.HCM và cả miền Bắc, nên biết phân biệt trước khi mua là điều cần thiết. Bốn tiêu chí dưới đây giúp du khách chọn đúng sản phẩm thật.

• Màu sắc: nước mắm Phú Quốc chính hiệu có màu nâu cánh gián trong suốt. Nếu chai mắm có màu vàng nhạt, nâu đục hoặc đỏ bất thường, khả năng cao là hàng pha chế hoặc giả nhãn.
• Mùi: mùi thơm dịu đặc trưng của cá cơm, không hắc, không tanh nồng. Nước mắm giả thường có mùi gắt hoặc mùi hóa chất.
• Độ đạm: nước mắm nhà thùng có độ đạm tự nhiên từ 30 độ trở lên, loại cốt nhĩ cao cấp đạt 40 đến 45 độ. Chai mắm ghi độ đạm dưới 25 mà vẫn dán nhãn Phú Quốc thì nên nghi ngờ.
• Tem chỉ dẫn địa lý: sản phẩm đạt chuẩn được dán tem chỉ dẫn địa lý do Hội nước mắm Phú Quốc cấp. Đây là cách nhận diện nhanh nhất, dù không phải nhà thùng nhỏ nào cũng đăng ký tem này.

Lưu ý rằng mua trực tiếp tại nhà thùng hoặc tại các cửa hàng đặc sản uy tín trên đảo sẽ an toàn hơn nhiều so với mua tại chợ tự phát hoặc hàng rong ven đường.

Chai nước mắm Phú Quốc truyền thống màu cánh gián được đóng chai tại nhà thùng

Giá nước mắm nhà thùng và nên chọn loại nào làm quà

Giá nước mắm truyền thống Phú Quốc cao hơn nước mắm công nghiệp, nhưng chênh lệch này phản ánh đúng thời gian ủ và hàm lượng đạm tự nhiên không pha chế.

Nếu mua làm quà biếu, chai 500ml đến 650ml độ đạm 40 trở lên là lựa chọn phổ biến vì vừa gọn vừa đủ chất lượng để người nhận cảm nhận rõ sự khác biệt. Chai thủy tinh bảo quản tốt hơn chai nhựa và trông sang trọng hơn khi tặng. Với gia đình dùng nấu ăn hằng ngày, loại 35 đến 40 độ đạm là đủ ngon mà giá hợp lý hơn.

>> Tìm hiểu thêm: Bánh Tét Mật Cật Phú Quốc đặc sản “Độc Nhất” của đảo Ngọc

Mẹo mang nước mắm lên máy bay mà không gặp rắc rối

Nhiều du khách ngại mua nước mắm vì sợ không mang được lên máy bay. Thực tế, hầu hết hãng hàng không nội địa cho phép vận chuyển nước mắm trong hành lý ký gửi nếu đóng gói đúng cách. Một số nhà thùng như Thịnh Phát có dịch vụ đóng thùng xốp và dán tem đảm bảo ngay tại cơ sở, giúp hành lý đạt yêu cầu vận chuyển.

Tuyệt đối không bỏ nước mắm vào hành lý xách tay vì an ninh sân bay sẽ yêu cầu bỏ lại. Nên bọc thêm túi zip kín trước khi cho vào vali để tránh nước mắm rò rỉ ảnh hưởng đồ dùng xung quanh, đặc biệt vào mùa mưa khi nhiệt độ và độ ẩm cao làm mùi nước mắm bay xa hơn. Với du khách không muốn tự mang, một số cơ sở nhận gửi hàng về tận nhà qua đường bưu điện hoặc chuyển phát nhanh.

Câu hỏi thường gặp về nước mắm Phú Quốc

1. Nước mắm Phú Quốc có gì khác nước mắm thường bán trong siêu thị?

Nước mắm Phú Quốc truyền thống được ủ hoàn toàn từ cá cơm tươi và muối trong thùng gỗ, không pha chế hay thêm phụ gia. Hàm lượng đạm tự nhiên cao hơn (từ 30 đến 45 độ đạm) so với nước mắm công nghiệp phổ thông thường chỉ đạt 10 đến 20 độ đạm.

2. Tham quan nhà thùng nước mắm có mất phí không?

Hầu hết các nhà thùng lớn như Khải Hoàn, Phụng Hưng và Thịnh Phát đều mở cửa miễn phí cho du khách. Du khách được xem quy trình sản xuất, nếm thử nước mắm và mua sản phẩm trực tiếp tại xưởng.

3. Nên mua nước mắm Phú Quốc ở đâu để tránh hàng giả?

Mua trực tiếp tại nhà thùng sản xuất là cách an toàn nhất. Ngoài ra, các cửa hàng đặc sản uy tín tại Dương Đông cũng là lựa chọn tốt. Kiểm tra tem chỉ dẫn địa lý trên chai để thêm yên tâm.

4. Nước mắm Phú Quốc bảo quản được bao lâu?

Nước mắm truyền thống có hàm lượng muối và đạm cao nên bảo quản được rất lâu, thường từ 2 đến 3 năm nếu để nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp. Chai thủy tinh giữ chất lượng tốt hơn chai nhựa.

Khu trưng bày và bán nước mắm đóng chai tại cửa hàng đặc sản Phú Quốc

Muốn ghé nhà thùng nước mắm trong hành trình khám phá Phú Quốc? Đại Việt Tourist có sẵn các tour Phú Quốc trọn gói, bao gồm điểm tham quan văn hóa và đặc sản trên đảo. Liên hệ hotline 0982.744.644 để được tư vấn lịch trình phù hợp.

Nước mắm Phú Quốc phù hợp làm quà cho người yêu ẩm thực hoặc muốn có một gia vị đậm đà khác hẳn nước mắm công nghiệp. Nếu có dịp đến đảo, nên dành ít nhất 30 phút ghé một nhà thùng để hiểu vì sao người Phú Quốc tự hào về nghề mắm trăm năm này, rồi hãy quyết định mua loại nào và bao nhiêu mang về.

Hằng Min – daivietourist.vn