Chùa Bà Mụ Hội An: không phải chùa Phật, vậy nơi này thờ gì và đặc biệt ở điểm nào?

Chùa Bà Mụ Hội An là tên dân gian của Cung Cẩm Hải, một công trình tín ngưỡng của cộng đồng Minh Hương tại phố cổ, thờ hệ thống các vị thần chứ không thờ Phật. Nằm ở số 675 đường Hai Bà Trưng (phường Minh An, TP. Hội An), di tích này được xây dựng từ năm 1626 và từng được Viễn Đông Bác cổ xếp vào nhóm ba công trình kiến trúc giá trị nhất Quảng Nam, ngang hàng với Chùa Cầu và Hội quán Triều Châu. Hiện nay chỉ còn lại cổng tam quan sau đợt trùng tu hoàn tất năm 2018, nhưng riêng cổng tam quan này đã là một tác phẩm kiến trúc hiếm gặp mà du khách không nên bỏ qua khi khám phá Hội An.

Cổng tam quan Chùa Bà Mụ Hội An nhìn từ phía đường Hai Bà Trưng

Chùa Bà Mụ thực ra không phải chùa, vậy thờ gì?

Dù người dân quen gọi là “chùa”, công trình này không có chánh điện thờ Phật. Tên chính thức ghi trong các văn bản cổ là Cung Cẩm Hải, gồm hai cung riêng biệt: Cẩm Hà Cung và Hải Bình Cung. Tên “Cẩm Hà” được ghép từ hai địa danh Cẩm Phô và Thanh Hà, nơi công trình được dựng ban đầu. Còn tên “Bà Mụ” do dân gian đặt theo tục thờ 12 Bà Mụ bên trong Hải Bình Cung, lâu dần thành cách gọi phổ biến hơn tên chữ Hán.

Theo tài liệu từ Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, hệ thống thờ tự chia thành hai phần rõ ràng. Cẩm Hà Cung (gian trái) thờ Đức Bảo Sanh Đại Đế cùng 36 vị tướng được phong thần, ngoài ra còn có Tổ đình Hương Minh và Thổ Kỳ. Hải Bình Cung (gian phải) thờ Đức Thiên Hậu Thánh Mẫu, phối thờ 12 Bà Mụ, phía trước có tượng hai vị thần Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ. Đây là hệ thống tín ngưỡng đặc trưng của người gốc Phúc Kiến, được cộng đồng Minh Hương mang theo khi di cư đến Hội An.

Điểm đáng chú ý là trong hệ thống thờ tự ở đây không có Quan Thánh, khác biệt so với hầu hết các hội quán và di tích Minh Hương, Hoa kiều khác tại Hội An. Giả thuyết được đặt ra là Quan Thánh đã được thờ ở một biệt miếu riêng nên không phối thờ thêm tại cung Cẩm Hải.

Chùa Bà Mụ gần 400 năm xây dựng, di dời và trùng tu

Cung Cẩm Hải được khởi dựng năm 1626 (đời chúa Nguyễn Phúc Nguyên) tại ranh giới xã Cẩm Phô và xã Thanh Hà, sau đó di dời về vị trí hiện tại trên đường Hai Bà Trưng. Thời điểm di dời chưa xác định chắc chắn; một số tài liệu ghi năm 1686 nhưng các nhà nghiên cứu bảo tồn cho rằng chưa đủ cơ sở để xác tín.

Công trình trải qua ba lần trùng tu lớn được ghi nhận qua văn bia và văn tự trên tam quan:

• Lần dời về địa điểm hiện tại (chưa rõ niên đại chính xác) được coi là lần trùng tu đầu tiên.
• Năm 1848 (Tự Đức nguyên niên), Tú tài Ngô Chí Thi khởi công trùng tu cổng tam quan, nâng cao trụ biểu. Các dòng chữ Hán cẩn cẩm thạch trắng trên tam quan ghi lại mốc này.
• Năm 1922 (Khải Định thứ 7), một đợt trùng tu kéo dài 4 tháng, được đánh dấu bằng văn bia do cử nhân Trương Đồng Hiệp soạn.

Chi tiết hoa văn và chữ Hán cẩn gốm trên cổng tam quan Chùa Bà Mụ

Sau năm 1954, di tích xuống cấp nặng do chiến tranh và thiếu kinh phí bảo trì. Năm 1965, làng Minh Hương giao cơ sở cho Tỉnh hội Phật giáo làm trường Bồ Đề; sau đó khu vực tiếp tục được sử dụng làm trường Trung học Cơ sở Nguyễn Duy Hiệu. 

Phần chánh điện mất hoàn toàn, chỉ còn cổng tam quan. Thành phố Hội An đã tiến hành trùng tu phục dựng tam quan, hoàn tất năm 2018 với kinh phí khoảng 2 tỷ đồng. Phần chánh điện chưa thể phục dựng do thiếu tư liệu gốc và kinh phí.

Cổng tam quan kép: điểm kiến trúc không nơi nào có

Tam quan Chùa Bà Mụ là sự kết hợp hai cổng tam quan của Cẩm Hà Cung và Hải Bình Cung thành một khối thống nhất, lấy trục đối xứng qua một vòng tròn (mặt nguyệt) ở giữa. Mỗi bên có hai lối vào (một cửa chính, một cửa phụ), tổng cộng bốn cửa cộng thêm vòng tròn giữa tạo thành năm lối. Theo tài liệu của Trung tâm Bảo tồn Di sản Hội An, đây là thiết kế tam quan dị biệt, chưa từng thấy ở công trình nào khác.

Tổng thể tam quan mang hình đồ án cuốn thư. Các chi tiết trang trí bao gồm đai hồi văn hình tròn đắp nổi, hồi văn hình chữ nhật cẩn cao lanh chạy dọc sườn, hình con dơi và lá sen trên hai cửa nhỏ, hồi văn chữ Vạn ở chân, quả phật thủ và quả lựu trên các mảng tường lớn.

Phần thư pháp trên tam quan đặc biệt đáng chú ý. Mặt trong có các cặp đối cẩn gốm viết theo lối Khải thư, nét lớn và vững chắc. Mặt ngoài là chữ Hán cẩn cẩm thạch trắng gân xanh và đen, kết hợp Khải thư và Triện thư. Văn bia năm 1922 ghi lại đánh giá của các nhà nghiên cứu nước ngoài thời đó, cho rằng đây là một trong những công trình kiến trúc đẹp nhất Quảng Nam.

[chèn ảnh ở đây: alt ảnh “vòng tròn mặt nguyệt ở giữa cổng tam quan kép Chùa Bà Mụ Hội An”]

Cần lưu ý rằng hiện tại du khách chỉ có thể chiêm ngưỡng phần tam quan và khuôn viên bên ngoài. Chánh điện không còn, nên không có không gian thờ tự bên trong để vào lễ bái như các chùa hay hội quán khác ở Hội An.

Nên ghé chùa Bà Mụ vào lúc nào và cần lưu ý gì?

Di tích mở cửa cả ngày và hoàn toàn miễn phí. Khoảng thời gian cho ánh sáng và ảnh đẹp nhất là sáng sớm (trước 9h) hoặc chiều muộn (sau 15h30), khi nắng xiên vàng phủ lên gam màu vintage của cổng tam quan và phản chiếu trên mặt hồ phía trước.

Về mùa, tháng 2 đến tháng 8 là giai đoạn Hội An ít mưa, thuận lợi nhất để đi bộ tham quan ngoài trời. Từ tháng 9 đến tháng 12, mưa lớn và ngập cục bộ có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm.

Theo kinh nghiệm du lịch Hội An, cách đến chùa khá đơn giản: từ Chùa Cầu, đi theo đường Hai Bà Trưng khoảng 300 đến 400 mét, cổng tam quan nằm bên phải ở số 675. Khu vực nằm trong phố đi bộ nên du khách cần gửi xe ở bãi đỗ ngoài phố cổ rồi đi bộ vào.

Một số lưu ý thực tế khi ghé thăm:

• Đây là di tích tín ngưỡng, nên mặc trang phục kín đáo và giữ yên lặng, tránh cười đùa lớn tiếng.
• Khuôn viên khá thoáng nhưng thiếu bóng mát, nên mang theo nước uống và kem chống nắng nếu đi vào giữa trưa.
• Nếu muốn chụp ảnh cổ phục (Việt phục hoặc Trung phục), nên đến trước 8h sáng để có không gian vắng và ánh sáng mềm.
• Thời gian tham quan thực tế chỉ khoảng 20 đến 30 phút vì chỉ còn tam quan và khuôn viên, không có nội thất bên trong.

Kết hợp Chùa Bà Mụ vào lịch trình phố cổ thế nào?

Với thời lượng tham quan chỉ khoảng nửa tiếng, Chùa Bà Mụ phù hợp để ghép vào một buổi đi bộ khám phá phố cổ hơn là đến riêng lẻ. Từ Chùa Bà Mụ, du khách có thể đi bộ ngược lại Chùa Cầu (khoảng 5 phút), rẽ sang Hội quán Phúc Kiến hoặc các nhà cổ trên đường Trần Phú. Nếu đi hướng ngược lại theo Hai Bà Trưng, đoạn đường dẫn về phía chợ Hội An cũng có nhiều quán ăn đặc sản như cao lầu, mì Quảng và bánh xoài ngay gần cổng di tích.

Khuôn viên hồ nước trước cổng tam quan Chùa Bà Mụ lúc hoàng hôn

Du khách đi từ Đà Nẵng có thể kết hợp Chùa Bà Mụ vào hành trình tham quan Hội An trong ngày. Đại Việt Tourist hiện cung cấp tour Hội An 1 ngày khởi hành từ Đà Nẵng, bao gồm di chuyển và hướng dẫn qua các điểm chính trong phố cổ.

Chùa Bà Mụ không phải điểm đến cần dành cả buổi, nhưng nếu bỏ qua thì sẽ thiếu một góc nhìn quan trọng về lớp văn hóa Minh Hương đã góp phần tạo nên diện mạo Hội An. Với những ai quan tâm đến kiến trúc cổ hoặc đơn giản muốn một không gian yên tĩnh giữa phố cổ đông đúc, đây là điểm dừng chân đáng ghé trên đường Hai Bà Trưng, miễn phí và chỉ cách Chùa Cầu vài phút đi bộ.

Hằng Min – daivietourist.vn