Bò biển Phú Quốc: loài thú quý hiếm bạn có thể bắt gặp tại đảo ngọc

Bò biển Phú Quốc (Dugong dugon) là loài thú có vú sống dưới biển, thuộc nhóm cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam. Phú Quốc và Côn Đảo hiện là hai vùng biển duy nhất ở Việt Nam còn ghi nhận loài này sinh sống. Với thân hình có thể dài tới 3 mét, nặng khoảng 450 kg và tuổi thọ trên 70 năm, bò biển là một trong những sinh vật biển kỳ thú nhất mà du khách có cơ hội biết đến khi khám phá đảo ngọc.

Bò biển Phú Quốc bơi trên thảm cỏ biển trong vùng nước nông

Bò biển Phú Quốc là loài gì?

Bò biển (tên khoa học Dugong dugon) là loài thú có vú duy nhất sống hoàn toàn dưới biển và ăn cỏ. Tên gọi “bò biển” bắt nguồn từ tập tính gặm cỏ biển giống cách bò trên cạn gặm cỏ. Người dân một số vùng còn gọi loài này là cá cúi hoặc “nàng tiên cá” vì thân hình tròn lẳn và bơi chậm rãi.

Về ngoại hình, bò biển có thân hình trụ dài, da xám nhạt phủ lông ngắn thưa, đuôi hình lưỡi liềm giống cá heo. Đặc điểm này giúp phân biệt chúng với lợn biển (manatee), loài họ hàng có đuôi tròn dẹt sống ở vùng biển Đại Tây Dương. Mõm bò biển cấu tạo đặc biệt, có thể đào tận rễ cỏ biển dưới nền cát. Con trưởng thành dài khoảng 2,5 đến 3 mét, nặng từ 250 đến 450 kg.

Trên thế giới, bò biển phân bố ở vùng biển nhiệt đới của khoảng 37 đến 40 quốc gia thuộc Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương. Tại Việt Nam, theo dữ liệu của WWF và Viện Nghiên cứu Hải sản, Phú Quốc và Côn Đảo là hai vùng biển duy nhất còn ghi nhận bò biển.

Bò biển sống ở vùng biển nào quanh Phú Quốc?

Bò biển tập trung ở các vùng nước nông có thảm cỏ biển, chủ yếu phía đông bắc và đông nam đảo Phú Quốc, từ Bãi Thơm kéo dài tới Hàm Ninh. Đây là nơi có diện tích cỏ biển lớn, cung cấp nguồn thức ăn chính cho loài này.

Theo thông tin từ Khu bảo tồn biển Phú Quốc, toàn bộ khu bảo tồn có tổng diện tích 26.863 ha, trong đó riêng khu bảo tồn cỏ biển chiếm khoảng 6.825 ha. Tổng diện tích thảm cỏ biển quanh đảo ước tính khoảng 10.000 ha, tạo sinh cảnh cho nhiều loài sinh vật biển quý hiếm ngoài bò biển, gồm rùa biển, cá heo và cá ngựa.

Bò biển ăn rất nhiều. Trung bình một cá thể tiêu thụ khoảng 25 kg cỏ biển mỗi ngày. Vì vậy, chất lượng và diện tích thảm cỏ biển quyết định trực tiếp khả năng tồn tại của quần thể bò biển tại một vùng biển.

Thảm cỏ biển xanh trải rộng dưới vùng nước nông phía đông đảo Phú Quốc

Mối liên hệ giữa cỏ biển và sự tồn tại của bò biển

Cỏ biển không chỉ là thức ăn mà còn là nơi sinh sản, kiếm ăn của nhiều loài hải sản có giá trị kinh tế. Khi thảm cỏ biển bị thu hẹp do ô nhiễm, lắng đọng trầm tích hoặc hoạt động xây dựng ven biển, bò biển mất nguồn thức ăn và buộc phải di chuyển hoặc chết đói. Đây là lý do chính khiến bảo tồn cỏ biển được coi là điều kiện tiên quyết để bảo tồn bò biển.

Vì sao bò biển ở Phú Quốc đang suy giảm?

Quần thể bò biển tại Phú Quốc rất nhỏ và tiếp tục giảm. Theo điều tra của WWF công bố năm 2003, tổng số bò biển ở cả Phú Quốc và Côn Đảo không vượt quá 100 cá thể. Sách Đỏ Việt Nam xếp loài này vào nhóm cực kỳ nguy cấp, còn Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp hạng sắp nguy cấp (Vulnerable) theo đánh giá năm 2023.

Tại Côn Đảo, tình hình được ghi nhận cụ thể hơn. Theo Vườn quốc gia Côn Đảo, tính đến giữa năm 2025, quần thể ở đây chỉ còn khoảng 8 cá thể, sau khi ghi nhận 4 con chết từ đầu năm. Số liệu chi tiết tại Phú Quốc khó xác minh chính xác hơn, nhưng các chuyên gia nhận định quần thể cũng ở mức rất thấp.

Những mối đe dọa chính

Theo tìm hiểu của kinh nghiệm du lịch Phú Quốc, ba nguyên nhân lớn nhất gây suy giảm bò biển tại Phú Quốc:

• Mắc lưới đánh cá: Phần lớn cá thể bò biển chết ở Việt Nam là do vướng lưới đánh cá, không phải do bị săn bắt có chủ đích. Bò biển bơi chậm, thường kiếm ăn ở vùng nước nông, nơi ngư dân cũng đặt lưới.
• Suy thoái thảm cỏ biển: Ô nhiễm từ nước thải, xây dựng ven biển và sự gia tăng dân số trên đảo làm giảm diện tích và chất lượng cỏ biển, nguồn thức ăn duy nhất của loài này.
• Săn bắt và buôn bán trái phép: Tổ chức Wildlife At Risk (WAR) từng phát hiện đường dây buôn bán thịt bò biển trên đảo Phú Quốc. Dù luật bảo vệ động vật hoang dã đã có từ năm 1989, hoạt động buôn bán vẫn diễn ra dưới hình thức kín đáo hơn.

Bò biển giúp cân bằng hệ sinh thái biển Phú Quốc

Nỗ lực bảo tồn hiện tại

Khu bảo tồn biển Phú Quốc đã triển khai các biện pháp khoanh vùng bảo vệ thảm cỏ biển, hạn chế đánh bắt trong vùng lõi và tuyên truyền cộng đồng. Tại Côn Đảo, Vườn quốc gia cũng đề xuất thành lập trung tâm cứu hộ Dugong. Dù vậy, tốc độ suy giảm quần thể vẫn nhanh hơn tốc độ phục hồi, phần lớn vì bò biển sinh sản rất chậm: mỗi lứa chỉ một con, chu kỳ mang thai kéo dài khoảng 13 tháng.

Du khách có thể bắt gặp bò biển khi đến Phú Quốc không?

Cơ hội nhìn thấy bò biển ngoài tự nhiên ở Phú Quốc rất thấp. Quần thể quá nhỏ, bò biển lại sống rải rác trong vùng nước rộng và thường kiếm ăn ở đáy biển nên khó quan sát từ mặt nước.

Tuy nhiên, du khách vẫn có thể trải nghiệm hệ sinh thái nơi bò biển sinh sống bằng cách tham gia các tour lặn ngắm san hô hoặc khám phá khu bảo tồn biển. Vùng biển phía đông bắc đảo, khu vực từ Bãi Thơm đến Hàm Ninh, là nơi có thảm cỏ biển phong phú và cũng là điểm lặn biển được nhiều tour khai thác.

Trải nghiệm du lịch sinh thái gắn với bò biển

Thay vì kỳ vọng gặp trực tiếp bò biển, du khách nên xem đây là cơ hội tìm hiểu hệ sinh thái biển đặc trưng của Phú Quốc. Một số hoạt động phù hợp:

• Lặn ngắm san hô và quan sát thảm cỏ biển tại khu bảo tồn
• Tham gia tour câu mực đêm kết hợp tìm hiểu sinh vật biển
• Ghé thăm các trung tâm trưng bày về đa dạng sinh học biển trên đảo

Khi tham gia các hoạt động này, du khách cần tuân thủ quy định khu bảo tồn: không xả rác xuống biển, không neo tàu trên thảm cỏ biển, không thu lượm sinh vật biển. Mỗi hành động nhỏ giúp bảo vệ môi trường sống của bò biển và hàng trăm loài khác.

Du khách lặn ngắm san hô tại khu bảo tồn biển phía đông đảo Phú Quốc

Bò biển Phú Quốc phù hợp với du khách yêu thiên nhiên, quan tâm đến du lịch sinh thái và muốn hiểu thêm về những loài động vật đang cần được bảo vệ. Nếu bạn đang lên kế hoạch khám phá Phú Quốc, việc chọn tour có yếu tố bảo tồn biển vừa mang lại trải nghiệm khác biệt, vừa góp phần giữ gìn hệ sinh thái cho loài thú biển quý hiếm này. Đại Việt Tourist tổ chức các tour Phú Quốc kết hợp lặn biển và tham quan khu bảo tồn, phù hợp cho những ai muốn trải nghiệm đảo ngọc theo hướng gần gũi thiên nhiên.

Hằng Min – daivietourist.vn