Tên gọi của Bà Nà Hills bắt nguồn từ đâu? 4 giả thuyết phổ biến

Tên gọi của Bà Nà Hills là khu du lịch trên đỉnh núi Chúa, Đà Nẵng, hiện có ít nhất 4 giả thuyết giải thích nguồn gốc khác nhau và chưa giả thuyết nào được giới nghiên cứu thống nhất là đáp án chính thức. Mỗi cách giải thích phản ánh một lớp văn hóa riêng: từ ngôn ngữ Pháp thời thuộc địa, tiếng dân tộc bản địa Cơ Tu, tín ngưỡng Thánh mẫu Chăm Pa cho đến cách gọi của người dân quanh vùng núi Hòa Vang. Bài viết dưới đây giúp bạn hiểu rõ từng giả thuyết, bối cảnh ra đời của chúng và lý do tên gọi này vẫn còn là đề tài tranh luận.

Toàn cảnh khu du lịch Bà Nà Hills nhìn từ trên cao với tên gọi của Bà Nà Hills

Bốn giả thuyết về nguồn gốc tên gọi “Bà Nà”

Tên “Bà Nà” không phải do một cá nhân hay tổ chức nào đặt chính thức, mà được hình thành qua quá trình lịch sử hơn 100 năm với nhiều lớp ngôn ngữ và văn hóa chồng lên nhau. Dưới đây là bốn cách giải thích phổ biến nhất.

Từ tiếng Pháp “Banane” (cây chuối)

Giả thuyết được nhắc đến nhiều nhất gắn liền với thời điểm người Pháp khám phá vùng núi này. Theo nhiều tài liệu lịch sử, tháng 4 năm 1901, Đại úy Debay được Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer cử đi tìm địa điểm xây khu nghỉ dưỡng cho binh lính và sĩ quan Pháp ở Trung Kỳ. 

Khi phát hiện ngọn núi Chúa có khí hậu mát mẻ và địa hình bằng phẳng, đoàn khảo sát cũng nhận thấy khu vực này có rất nhiều cây chuối mọc tự nhiên. Người Pháp gọi nơi đây là núi “Banane” (tiếng Pháp nghĩa là chuối), và theo thời gian người Việt đọc chệch thành “Bà Nà”.

Điểm đáng lưu ý: trong một nghiên cứu về đặc điểm địa danh thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học, ThS. Nguyễn Phước Dương đã xếp “Bà Nà” vào nhóm địa danh nhân tạo có nguồn gốc từ ngôn ngữ phương Tây. Điều này cho thấy giả thuyết “Banane” có nền tảng học thuật nhất định so với các cách giải thích khác.

Tiếng Cơ Tu: “núi của tôi” hay “nhà của tôi”

Nhà văn Nguyên Ngọc, người có nhiều năm gắn bó với vùng Tây Nguyên và dãy Trường Sơn, từng nhận định rằng “Bà Nà” bắt nguồn từ tiếng của người Cơ Tu (một số tài liệu ghi là Katu), dân tộc bản địa sống quanh dãy Trường Sơn.

Trong tiếng Cơ Tu, cụm từ này mang nghĩa “núi của tôi” hoặc “nhà của tôi”, thể hiện sự gắn bó của cộng đồng bản địa với ngọn núi từ trước khi người Pháp đặt chân đến.

Giả thuyết này nhấn mạnh lớp lịch sử bản địa thường bị bỏ qua khi nói về Bà Nà, bởi phần lớn tài liệu tập trung vào giai đoạn Pháp thuộc. Tuy nhiên, bằng chứng ngôn ngữ học cụ thể cho giả thuyết này còn hạn chế và chủ yếu dựa trên nhận định cá nhân của nhà văn Nguyên Ngọc.

Biến âm từ tên Thánh mẫu Thiên Y A Na (Ponagar)

Một cách giải thích khác liên kết tên “Bà Nà” với tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Trung. Theo đó, “Bà Nà” là biến âm của “Ponagar” hoặc “Bà Na Ga”, tên gọi dân gian của Thánh mẫu Thiên Y A Na, vị nữ thần tối cao trong tín ngưỡng Chăm Pa. Thánh mẫu Thiên Y A Na được cư dân miền Trung thờ phụng rộng rãi, và việc núi Chúa có đền Lĩnh Chúa Linh Từ gắn với tín ngưỡng dân gian càng củng cố giả thuyết này.

Tuy nhiên, mối liên hệ trực tiếp giữa tên “Bà Nà” và “Ponagar” chưa được xác nhận bởi nghiên cứu ngôn ngữ học chính thống. Khoảng cách địa lý giữa trung tâm tín ngưỡng Ponagar (Nha Trang, Khánh Hòa) và núi Bà Nà (Đà Nẵng) cũng là yếu tố khiến một số nhà nghiên cứu dè dặt với cách giải thích này.

>> Xem thêm: Bà Nà Hills mùa nào đẹp nhất? So sánh từng mùa để chọn đúng thời điểm

Chùa Linh Ứng trên đỉnh núi Bà Nà Hills với tượng Phật giữa mây trời

Cách gọi của người dân địa phương

Theo người dân sống quanh huyện Hòa Vang, “Bà” trong tên gọi ám chỉ vị thần nữ linh thiêng, còn “Nà” là khoảng đất rộng trên triền núi. Cách ghép này phù hợp với đặc điểm địa hình của núi Chúa, nơi có những mảng đất tương đối bằng phẳng trên sườn núi cao. 

Một biến thể của giả thuyết này cho rằng “Ba Nà” chỉ ba khoảng đất rộng trên núi gồm Nà Trên, Nà Giữa và Nà Dưới, nơi tổ tiên người dân địa phương từng khai hoang để trồng trọt.

Giả thuyết dân gian này có sức thuyết phục nhất định khi đặt trong bối cảnh cách người Việt thường đặt tên địa danh dựa trên đặc điểm tự nhiên, nhưng thiếu tài liệu ghi chép hệ thống để kiểm chứng.

Cách giải thích nào có cơ sở nhất?

Không có câu trả lời chắc chắn, vì đây là địa danh hình thành qua truyền khẩu trước khi được ghi chép bằng văn bản. Tuy nhiên, xét về cơ sở tài liệu, giả thuyết “Banane” từ tiếng Pháp có vài lợi thế: thời điểm xuất hiện trùng với giai đoạn người Pháp khám phá và đặt tên cho nhiều địa danh ở Đông Dương, có nghiên cứu ngôn ngữ học xếp “Bà Nà” vào nhóm địa danh gốc phương Tây, và quá trình đọc chệch từ tên ngoại ngữ sang tiếng Việt là hiện tượng phổ biến (tương tự “Đà Lạt” từ tiếng K’Ho).

Điều thú vị là các giả thuyết không nhất thiết loại trừ nhau hoàn toàn. Có thể người Cơ Tu đã có tên gọi riêng cho ngọn núi này trước khi người Pháp đến, và tên “Banane” chỉ là lớp đặt tên mới chồng lên, rồi cả hai cùng hòa trộn vào cách phát âm “Bà Nà” mà người Việt sử dụng ngày nay.

Cảnh núi rừng hoang sơ quanh khu vực Bà Nà Hills Đà Nẵng

Từ núi Bà Nà đến Sun World Ba Na Hills

Theo tìm hiểu của kinh nghiệm du lịch Bà Nà Hills, ban đầu, “Bà Nà” chỉ đơn giản là tên gọi ngọn núi Chúa, thuộc dãy Trường Sơn, cách trung tâm Đà Nẵng khoảng 25 km về phía Tây Nam. Trong thời Pháp thuộc (1919-1945), khi khu nghỉ dưỡng được xây dựng trên đỉnh núi, tên “Bà Nà” bắt đầu gắn với hệ thống biệt thự, khách sạn, bưu điện mà người Pháp thiết lập, biến nơi đây thành khu nghỉ mát nổi tiếng của Đông Dương.

Sau nhiều thập kỷ bị bỏ hoang do chiến tranh, Bà Nà được chính quyền Đà Nẵng khôi phục từ năm 1997 và chuyển giao cho Tập đoàn Sun Group từ năm 2007. Từ đây, tên gọi chính thức trở thành “Sun World Ba Na Hills”, trong đó “Hills” (đồi núi) phản ánh đặc điểm địa hình, và “Sun World” là thương hiệu du lịch giải trí của Sun Group. Tên “Bà Nà” được phiên âm sang “Ba Na” theo chuẩn không dấu để phục vụ du khách quốc tế.

Trong giao tiếp hằng ngày, người Việt vẫn quen gọi ngắn gọn là “Bà Nà” hoặc “Bà Nà Hills”, còn tên đầy đủ “Sun World Ba Na Hills” thường xuất hiện trong ngữ cảnh chính thức và truyền thông.

Cầu Vàng Bà Nà Hills biểu tượng du lịch nổi tiếng Đà Nẵng

>> Đọc thêm: Lịch trình đi Bà Nà Hill 1 ngày – Khám phá chốn tiên cảnh

Câu hỏi thường gặp về tên gọi Bà Nà Hills

1. Bà Nà Hills còn có tên gọi nào khác?

Ngọn núi nơi Bà Nà Hills tọa lạc có tên gốc là núi Chúa. Trong thời Pháp thuộc, khu vực này từng được gọi là “kinh đô nghỉ hè của Trung Kỳ”. Tên chính thức hiện nay của khu du lịch là Sun World Ba Na Hills, do Tập đoàn Sun Group đặt khi tiếp nhận và phát triển từ năm 2007.

2. Ai là người đầu tiên phát hiện ra Bà Nà?

Theo các tài liệu lịch sử, Đại úy Debay (tên đầy đủ được ghi nhận là Victor Adrien Debay hoặc Marin Debay tùy nguồn) là người phát hiện núi Bà Nà vào tháng 4 năm 1901, theo nhiệm vụ tìm kiếm địa điểm xây khu nghỉ dưỡng do Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer giao.

3. Tại sao gọi là “Hills” mà không phải “Mountain”?

Tên “Hills” (đồi) thay vì “Mountain” (núi) là lựa chọn thương hiệu của Sun Group, không phải phân loại địa lý. Trên thực tế, núi Chúa có độ cao khoảng 1.487 đến 1.489 m so với mực nước biển, đủ tiêu chuẩn gọi là núi theo nhiều hệ thống phân loại. Tên “Ba Na Hills” nghe nhẹ nhàng hơn và phù hợp với định hướng du lịch nghỉ dưỡng.

4. Người Cơ Tu có còn sống quanh Bà Nà không?

Người Cơ Tu là dân tộc bản địa có truyền thống sinh sống dọc dãy Trường Sơn, bao gồm khu vực huyện Hòa Vang, Đà Nẵng. Cộng đồng Cơ Tu vẫn có mặt tại các xã miền núi phía Tây Đà Nẵng, dù quy mô nhỏ hơn so với các tỉnh Quảng Nam và Thừa Thiên Huế.

5. Có tài liệu chính thức nào xác nhận nguồn gốc tên Bà Nà không?

Chưa có văn bản hành chính hay nghiên cứu nào được công nhận rộng rãi là “đáp án cuối cùng” cho nguồn gốc tên Bà Nà. Nghiên cứu của ThS. Nguyễn Phước Dương xếp tên này vào nhóm địa danh gốc ngôn ngữ phương Tây, nhưng các giả thuyết từ tiếng Cơ Tu và tín ngưỡng dân gian vẫn được nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa dẫn lại. Sự đa dạng trong cách giải thích chính là phần hấp dẫn khi tìm hiểu về địa danh hơn 100 năm tuổi này.

Dù bắt nguồn từ tiếng Pháp, tiếng Cơ Tu hay tín ngưỡng dân gian, điều rõ ràng nhất là tên “Bà Nà” đã trở thành một phần không thể tách rời của bản đồ du lịch Đà Nẵng. Nếu bạn đang lên kế hoạch khám phá Bà Nà Hills, Đại Việt Tourist cung cấp các tour trọn gói giúp bạn trải nghiệm trọn vẹn khu du lịch này mà không cần lo sắp xếp lịch trình.

Tuyết Nhi – Daivietourist.vn